อุกกัฏฐิชาดก

อุกกัฏฐิชาดก

ในอดีตกาล เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงเป็นพราหมณ์หนุ่มผู้มีรูปงาม นามว่า "อุกกัฏฐิ" อาศัยอยู่ในเมืองพาราณสีอันรุ่งเรือง เมืองที่เต็มไปด้วยสีสัน เสียงหัวเราะ และกลิ่นหอมของเครื่องหอมนานาชนิด พราหมณ์หนุ่มอุกกัฏฐิเป็นที่รักใคร่ของชาวเมือง เพราะนอกจากรูปโฉมที่ชวนมองแล้ว เขายังมีจิตใจอันบริสุทธิ์ เปี่ยมด้วยเมตตาธรรม และมีความรู้ความสามารถในศาสตร์ต่างๆ อย่างหาตัวจับได้ยาก เขาเป็นที่ปรึกษาของเหล่าคหบดี และเป็นที่เคารพของบรรดาปราชญ์

วันหนึ่ง ขณะที่อุกกัฏฐิกำลังเดินเล่นอยู่ในสวนอันร่มรื่นของตนเอง ซึ่งมีดอกไม้นานาพันธุ์ส่งกลิ่นหอมอบอวล ต้นไม้ใหญ่แผ่กิ่งก้านสาขาให้ความร่มเย็น สายลมพัดแผ่วเบา นำพาเอาเสียงขับขานของเหล่านกน้อยมารายล้อม จู่ๆ สายตาของเขาก็เหลือบไปเห็นหญิงสาวนางหนึ่ง นั่งอยู่ใต้ต้นรังผึ้ง นางมีรูปโฉมงดงามราวกับนางฟ้า ใบหน้าผ่องใสราวกับดวงจันทร์ที่กำลังเต็มดวง ดวงตาของนางทอประกายระยับราวกับดวงดาว ผมยาวสลวยสีดำขลับทิ้งตัวลงบนบ่า และนางกำลังนั่งร้อยมาลัยดอกจำปาด้วยมืออันเรียวสวย

อุกกัฏฐิรู้สึกตะลึงงันในความงามของนาง เขาไม่เคยพบเห็นหญิงสาวผู้ใดงดงามปานนี้มาก่อน หัวใจของเขาเต้นระรัวราวกับจะหลุดออกมาจากอก เขาเดินเข้าไปหานางอย่างช้าๆ ด้วยความเกรงใจ

"เจ้านางผู้เลอโฉม ข้าขอประทานอภัยที่รบกวน แต่ข้าอดใจไม่ไหวที่จะเข้ามาทักทาย ยามที่ได้เห็นความงามของท่าน"

หญิงสาวเงยหน้าขึ้นมองอุกกัฏฐิ นางมีรอยยิ้มอันอ่อนหวานประดับอยู่บนใบหน้า

"ท่านพราหมณ์ผู้รูปงาม ท่านกล่าวชมเกินไปแล้ว ข้าเป็นเพียงหญิงสาวธรรมดา"

อุกกัฏฐิรู้สึกประทับใจในความถ่อมตนของนางเป็นอย่างยิ่ง เขาจึงชวนนางสนทนา เรื่องราวของพวกเขาดำเนินไปอย่างราบรื่น ราวกับรู้จักกันมานาน ทั้งสองต่างก็มีอัธยาศัยที่เข้ากันได้ดี ความรู้สึกดีๆ ก่อตัวขึ้นในหัวใจของทั้งสองอย่างรวดเร็ว

หลังจากวันนั้น อุกกัฏฐิก็มักจะมาหานางที่สวนแห่งนี้อยู่เสมอ พวกเขาใช้เวลาพูดคุยกัน ศึกษาบทกวี เล่าเรื่องราวชีวิต และแบ่งปันความฝัน อุกกัฏฐิได้รู้ว่าหญิงสาวผู้นี้มีนามว่า "อุบลวรรณา" นางเป็นธิดาของช่างทองผู้มีฝีมือ แต่เนื่องจากฐานะทางบ้านไม่ดีนัก จึงต้องทำงานรับจ้างร้อยมาลัยเพื่อเลี้ยงดูครอบครัว

ความรักของอุกกัฏฐิและอุบลวรรณาลึกซึ้งขึ้นทุกวัน จนในที่สุด อุกกัฏฐิก็ตัดสินใจสู่ขออุบลวรรณาจากบิดามารดาของนาง แม้ว่าฐานะของทั้งสองจะแตกต่างกัน แต่ด้วยความดีและความตั้งใจจริงของอุกกัฏฐิ ทำให้บิดามารดาของอุบลวรรณายินยอม

ชีวิตของอุกกัฏฐิและอุบลวรรณามีความสุขสมหวัง พวกเขาอยู่กินกันด้วยความรักและความเข้าใจ อุกกัฏฐิยังคงเป็นที่รักและนับถือของชาวเมืองเช่นเคย ส่วนอุบลวรรณาก็เป็นภรรยาที่แสนดี คอยดูแลเอาใจใส่สามีอย่างไม่ขาดตกบกพร่อง

วันเวลาผ่านไป อุกกัฏฐิได้สร้างชื่อเสียงและฐานะให้มั่นคงยิ่งขึ้น เขากลายเป็นพราหมณ์ผู้มั่งคั่งและทรงอิทธิพลในเมืองพาราณสี แต่ถึงแม้จะร่ำรวยเพียงใด เขาก็ไม่เคยหลงลืมอุบลวรรณา

จนกระทั่งวันหนึ่ง มีข่าวลือแพร่สะพัดไปทั่วเมืองว่า มีเศรษฐีผู้ร่ำรวยจากเมืองไกลกำลังจะเดินทางมายังเมืองพาราณสี เพื่อตามหาภรรยาเก่าที่เคยพลัดพรากจากกันไปนาน เศรษฐีผู้นี้มีรูปโฉมงดงาม ร่ำรวยมหาศาล และมีจิตใจดี แต่ด้วยความที่เขาเคยมีภรรยา แต่กลับสูญเสียเธอไปอย่างน่าเสียดาย

ข่าวลือนี้ได้ยินไปถึงหูของอุกกัฏฐิ เขาเกิดความสงสัยและอยากรู้เรื่องราวของเศรษฐีผู้นี้ จึงได้ไปสอบถามจากผู้รู้ในเมือง เขาได้ทราบเรื่องราวทั้งหมด ว่าเศรษฐีผู้นี้มีนามว่า "วิเทหะ" เขาเคยมีภรรยาที่รักมาก แต่เนื่องจากความเข้าใจผิดบางอย่าง ทำให้เขาต้องปล่อยเธอไป และนับตั้งแต่นั้นมา เขาก็ไม่เคยพบเจอเธออีกเลย

อุกกัฏฐิรู้สึกใจหายวาบ เพราะเรื่องราวของเศรษฐีวิเทหะนั้น ช่างคล้ายคลึงกับชีวิตของเขาเป็นอย่างมาก เขาจึงเกิดความสงสัย และพยายามค้นหาข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับภรรยาเก่าของเศรษฐีวิเทหะ

ยิ่งสืบค้นมากเท่าไหร่ อุกกัฏฐิก็ยิ่งมั่นใจว่า ภรรยาเก่าที่เศรษฐีวิเทหะตามหานั้น คือตัวเขาเองในอดีตชาติ! สมัยที่พระโพธิสัตว์ยังเป็น "วิเทหะ" กษัตริย์ผู้ครองเมืองมิถิลา

ในอดีตชาติเมื่อนานแสนนาน พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระเจ้าวิเทหะ กษัตริย์ผู้ทรงทศพิธราชธรรม ครองเมืองมิถิลาอันรุ่งเรือง พระองค์มีพระมเหสีนามว่า "อุบลวรรณา" ซึ่งงามยิ่งกว่าเทพธิดา และเป็นที่รักยิ่งกว่าดวงหทัย

วันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหะทรงประชวรหนัก บรรดาหมอหลวงพยายามรักษาเท่าไรก็ไม่หาย พระองค์จึงทรงมีรับสั่งให้เสนาบดีไปตามหา "ดอกกาสาวะ" ซึ่งมีสรรพคุณเป็นยาชั้นเลิศ แต่ดอกกาสาวะนี้มีอยู่ที่ป่าอันห่างไกล และมีอันตรายมากมาย

เสนาบดีได้ออกเดินทางสู่ป่าอันห่างไกลนั้นด้วยความยากลำบาก เขาต้องเผชิญกับสัตว์ร้าย โรคภัยไข้เจ็บ และอุปสรรคนานัปการ แต่ด้วยความจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ เขาไม่เคยย่อท้อ

เมื่อเสนาบดีเดินทางมาถึงบริเวณที่ดอกกาสาวะขึ้น เขาได้พบกับดาบสผู้มีฤทธิ์ ตนหนึ่งกำลังบำเพ็ญพรตอยู่ ดาบสนั้นมีรูปกายผอมโซ ผิวพรรณหยาบกร้าน แต่ดวงตาของท่านกลับเปี่ยมด้วยความเมตตา

เสนาบดีจึงเข้าไปกราบไหว้ และกล่าวถึงความประสงค์ของพระมหากษัตริย์

"ข้าพเจ้าคือเสนาบดีแห่งเมืองมิถิลา มาตามหาดอกกาสาวะ เพื่อรักษาพระอาการประชวรของพระเจ้าวิเทหะ ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงประชา"

ดาบสนั้นมองเสนาบดีด้วยสายตาอันอ่อนโยน

"ดอกกาสาวะนี้ มีสรรพคุณในการรักษาโรคจริง แต่มีเงื่อนไขว่า จะต้องนำไปถวายแด่ผู้ที่จะเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตเท่านั้น จึงจะเกิดผลในการรักษา"

เสนาบดีกลับมาทูลพระเจ้าวิเทหะถึงคำกล่าวของดาบส พระเจ้าวิเทหะทรงดำริว่า "หากดอกกาสาวะนี้ จะรักษาโรคของเราได้ ก็ต่อเมื่อเราจะเป็นพระพุทธเจ้า การรอคอยให้เราเป็นพระพุทธเจ้า ช่างยาวนานนัก และหากเป็นเช่นนั้น เราอาจจะสิ้นพระชนม์ก่อนได้ยา" ด้วยความคิดเช่นนี้ พระเจ้าวิเทหะจึงทรงตัดสินพระทัยที่จะไม่รอ

พระเจ้าวิเทหะทรงมีรับสั่งให้เสนาบดีนำดอกกาสาวะกลับมา แต่ท่านมิได้กล่าวถึงเงื่อนไขของดาบส

เมื่อเสนาบดีนำดอกกาสาวะกลับมา พระเจ้าวิเทหะก็รับมา และนำไปถวายแด่พระมเหสีอุบลวรรณา

"มเหสีที่รัก ดอกกาสาวะนี้ ขอจงเป็นของเจ้า"

พระมเหสีอุบลวรรณา รับดอกกาสาวะนั้นมาด้วยความงุนงง

"ฝ่าบาท เหตุใดจึงทรงพระราชทานดอกกาสาวะนี้แก่หม่อมฉันเล่าเพคะ"

พระเจ้าวิเทหะทรงตอบ

"เราทราบว่า เจ้าคือผู้ที่ควรจะได้ดอกกาสาวะนี้ยิ่งกว่าผู้ใด"

พระมเหสีอุบลวรรณาทรงสงสัยยิ่งนัก จึงตรัสถาม

"หม่อมฉันเป็นเพียงสตรีธรรมดา จะมีบุญญาธิการใดที่ควรจะได้ดอกกาสาวะนี้เล่าเพคะ"

พระเจ้าวิเทหะทรงยิ้ม

"หากเจ้าปรารถนาจะทราบ ก็จงฟัง เราได้ยินเรื่องราวจากเสนาบดีว่า ดอกกาสาวะนี้ จะรักษาโรคได้ก็ต่อเมื่อถวายแก่ผู้ที่จะเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตเท่านั้น เราจึงคิดว่า หากเราให้ดอกกาสาวะแก่เจ้า เจ้าก็จะได้บุญไปเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล"

พระมเหสีอุบลวรรณาเมื่อได้ฟังดังนั้น ก็ทรงปีติยินดีเป็นอย่างยิ่ง

"ขอบพระทัยฝ่าบาทเพคะ ที่ทรงมีพระเมตตาแก่หม่อมฉันเช่นนี้"

หลังจากนั้น พระมเหสีอุบลวรรณาก็ทรงเก็บดอกกาสาวะไว้เป็นอย่างดี จนกระทั่งพระเจ้าวิเทหะสิ้นพระชนม์

แต่ด้วยความที่พระเจ้าวิเทหะทรงประทานดอกกาสาวะแก่พระมเหสีอุบลวรรณา ด้วยเจตนาที่ผิด คือทรงคิดถึงแต่ผลประโยชน์ของตนเอง และไม่ได้คิดถึงคุณค่าอันแท้จริงของดอกกาสาวะ การกระทำนี้จึงไม่ก่อให้เกิดผลบุญอันใหญ่หลวง

เมื่อพระเจ้าวิเทหะสิ้นพระชนม์ไปแล้ว พระองค์ได้ไปเกิดในเมืองของเศรษฐี และได้พบกับอุบลวรรณา ซึ่งก็คือพระมเหสีอุบลวรรณาในอดีตชาติเช่นกัน แต่ด้วยความที่พระเจ้าวิเทหะในชาติก่อน ไม่ได้มีเจตนาอันบริสุทธิ์แท้จริงในการให้ดอกกาสาวะ พระองค์จึงไม่ได้รับผลบุญที่ยิ่งใหญ่

เมื่อพระโพธิสัตว์ในชาติปัจจุบัน คืออุกกัฏฐิ ได้ระลึกชาติได้แล้ว จึงทราบว่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับเศรษฐีวิเทหะในชาตินี้ คือผลของการกระทำของพระองค์ในอดีตชาติ

อุกกัฏฐิคิดถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าที่ว่า "การให้ย่อมมีค่าแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับเจตนา" ในอดีตชาติ พระเจ้าวิเทหะทรงประทานดอกกาสาวะให้แก่พระมเหสีอุบลวรรณา ด้วยเจตนาที่ผิด คือหวังผลประโยชน์ส่วนตน ทำให้ไม่ได้รับผลบุญอันยิ่งใหญ่

อุกกัฏฐิจึงตัดสินใจที่จะแก้ไขความผิดพลาดในอดีตชาติ ด้วยการแสดงความปรารถนาดีที่แท้จริงต่อเศรษฐีวิเทหะ

อุกกัฏฐิเดินทางไปพบเศรษฐีวิเทหะ ซึ่งกำลังเศร้าโศกเสียใจกับการที่ตามหาภรรยาเก่าไม่พบ

"ท่านเศรษฐี ข้าพเจ้าได้ทราบเรื่องราวของท่านแล้ว และข้าพเจ้ามีความยินดีที่จะช่วยเหลือท่าน"

เศรษฐีวิเทหะมองอุกกัฏฐิด้วยความประหลาดใจ

"ท่านพราหมณ์ ท่านจะช่วยข้าพเจ้าได้อย่างไร ข้าพเจ้าตามหาภรรยาเก่ามานานแสนนาน ก็ยังไม่พบ"

อุกกัฏฐิกล่าวด้วยน้ำเสียงที่จริงจัง

"ท่านเศรษฐี ข้าพเจ้าขอถามท่านว่า ภรรยาเก่าของท่านนั้น มีลักษณะอย่างไร"

เศรษฐีวิเทหะบรรยายถึงรูปโฉมและลักษณะนิสัยของภรรยาเก่าของตนเอง ซึ่งตรงกับอุบลวรรณา ภรรยาของอุกกัฏฐิทุกประการ

อุกกัฏฐิได้ที จึงกล่าวต่อไป

"ท่านเศรษฐี หากข้าพเจ้าจะบอกว่า ภรรยาที่ท่านตามหานั้น อยู่ตรงหน้าท่าน ท่านจะเชื่อข้าพเจ้าหรือไม่"

เศรษฐีวิเทหะตกใจมาก

"หมายความว่าอย่างไร ท่านพราหมณ์ โปรดอธิบายให้ข้าพเจ้าเข้าใจด้วย"

อุกกัฏฐิเล่าเรื่องราวการระลึกชาติของตนเองทั้งหมด ให้เศรษฐีวิเทหะฟัง โดยเน้นย้ำถึงเจตนาอันผิดพลาดของพระเจ้าวิเทหะในอดีตชาติ

เมื่อเศรษฐีวิเทหะได้ฟังเรื่องราวทั้งหมด เขาก็ประหลาดใจและเข้าใจในสิ่งที่อุกกัฏฐิกล่าว

"ท่านพราหมณ์ ท่านเล่าเรื่องราวได้น่าเชื่อถือยิ่งนัก และเมื่อข้าพเจ้าพิจารณาดูแล้ว ก็พบว่าลักษณะของภรรยาของท่าน ช่างตรงกับภรรยาเก่าของข้าพเจ้าเสียเหลือเกิน"

เศรษฐีวิเทหะรู้สึกผิดหวังที่ตนเองเคยมีภรรยาที่ดี แต่กลับปล่อยเธอไปเพราะความเข้าใจผิด

อุกกัฏฐิเห็นดังนั้น จึงกล่าว

"ท่านเศรษฐี การที่ท่านได้พบกับภรรยาเก่าอีกครั้ง ถือเป็นบุญของท่าน แต่ท่านจะต้องยอมรับความจริงที่เกิดขึ้น และเมตตาต่อภรรยาของข้าพเจ้าด้วย"

เศรษฐีวิเทหะตอบอย่างนอบน้อม

"ท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าเข้าใจแล้ว และข้าพเจ้าขออภัยที่เคยทำผิดต่อท่านในอดีตชาติ ข้าพเจ้าขอให้พรแก่ท่านและภรรยาของท่าน จงมีความสุขความเจริญตลอดไป"

จากนั้น อุกกัฏฐิก็ได้พาศรีภรรยาอุบลวรรณาไปพบเศรษฐีวิเทหะ เศรษฐีวิเทหะได้กล่าวขอโทษอุบลวรรณา และมอบของกำนัลอันมีค่ามากมายแก่นาง

เหตุการณ์นี้ ทำให้ชาวเมืองพาราณสีได้เห็นถึงความสำคัญของเจตนาในการทำบุญ อุกกัฏฐิได้แสดงให้เห็นว่า การทำบุญที่แท้จริงนั้น ต้องมาจากใจที่บริสุทธิ์ และปราศจากความเห็นแก่ตัว

อุกกัฏฐิและอุบลวรรณายังคงครองรักกันอย่างมีความสุขตลอดไป เศรษฐีวิเทหะก็เดินทางกลับเมืองของตนเอง พร้อมด้วยความเข้าใจและบทเรียนอันล้ำค่า

คติธรรม

การให้ย่อมมีค่าแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับเจตนา ผู้ให้ที่แท้จริงคือผู้ที่ให้ด้วยใจอันบริสุทธิ์ ปราศจากความเห็นแก่ตัว และหวังแต่ประโยชน์สุขของผู้อื่น

บารมีที่บำเพ็ญ

พระโพธิสัตว์ในชาตินี้ ทรงบำเพ็ญบารมี คือ เมตตา และ ปัญญา โดยทรงแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของเจตนาในการทำบุญ และทรงแก้ไขความผิดพลาดในอดีตชาติด้วยปัญญาอันแหลมคม