ภารทวาชชาดก

ภารทวาชชาดก

ณ แคว้นโกศล อันอุดมสมบูรณ์ไปด้วยข้าวปลาอาหารและผู้คนอันมีศรัทธาในพระพุทธศาสนา ณ นครสาวัตถีอันเป็นเมืองหลวงอันรุ่งเรือง มีพราหมณ์ผู้หนึ่งนามว่า ภารทวาชะ เป็นผู้ที่มีความรู้แตกฉานในตำราพระเวท เชี่ยวชาญในพิธีกรรมต่างๆ และมีชื่อเสียงเลื่องลือไปทั่วแคว้น ด้วยวัยชราภาพ ผมเผ้าของท่านเริ่มขาวโพลน ใบหน้าเหี่ยวย่นตามกาลเวลา แต่ดวงตายังคงฉายแววแห่งความปราดเปรื่อง ท่านอาศัยอยู่เพียงลำพังในอาศรมอันเงียบสงบ ชายป่าใกล้กับเมืองสาวัตถี มีศิษย์ผู้เลื่อมใสหลายคนคอยดูแลปรนนิบัติ

วันหนึ่ง ขณะที่ภารทวาชพราหมณ์กำลังนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่ จู่ๆ ก็มีเสียงก้องกังวานดังมาจากเบื้องบน “ภารทวาชะ เจ้าจงเงี่ยหูฟัง” ภารทวาชพราหมณ์จึงเงยหน้าขึ้นมองด้วยความสงสัย ก็เห็นพระโพธิสัตว์ซึ่งจุติเป็นเทวดาองค์หนึ่ง ทรงมีรัศมีสว่างไสว ลอยอยู่บนอากาศ

“ผู้ใดเล่า รบกวนเวลาแห่งสมณธรรมของเรา?” ภารทวาชพราหมณ์เอ่ยถามด้วยน้ำเสียงที่แฝงด้วยความไม่พอใจเล็กน้อย

“เราคือเทวดาผู้รักษาเทวโลก” เทวดาทรงตอบด้วยน้ำเสียงที่อ่อนโยนแต่ทรงอำนาจ “เรามาเพื่อเตือนเจ้า ภารทวาชะ ถึงความไม่เที่ยงแท้ของสรรพสิ่ง และให้เจ้าตระหนักถึงผลแห่งการกระทำของตน”

ภารทวาชพราหมณ์ได้ฟังดังนั้น ก็รู้สึกประหลาดใจยิ่งนัก ท่านเป็นพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ เสียสละชีวิตเพื่อบำเพ็ญตบะมาตลอดชีวิต ท่านไม่เคยคิดว่าจะมีสิ่งใดมาตำหนิการกระทำของท่านได้

“ท่านเทวดา ผู้มีบุญยิ่ง” ภารทวาชพราหมณ์กล่าว “ข้าพเจ้าได้อุทิศชีวิตเพื่อการศึกษาพระเวท การประกอบพิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์ และการบำเพ็ญตบะมาตลอดชีวิต ข้าพเจ้าไม่เคยทำบาปกรรมใดๆ แล้วเหตุใดท่านจึงกล่าวเช่นนั้น?”

เทวดาองค์นั้นยิ้มอย่างเอ็นดู

“ภารทวาชะ เจ้าเป็นผู้ทรงภูมิรู้ ทรงคุณธรรม แต่เจ้ายังขาดซึ่งปัญญาอันยิ่งใหญ่” เทวดากล่าว “เจ้ายังยึดติดในอัตตา ถือว่าตนเองนั้นดีเลิศกว่าผู้อื่น และมองข้ามสิ่งสำคัญที่สุดในชีวิตไป”

ภารทวาชพราหมณ์รู้สึกหนาวไปถึงกระดูกสันหลัง ท่านพยายามคิดทบทวนการกระทำตลอดชีวิตที่ผ่านมา แต่ก็ยังไม่พบข้อผิดพลาดอันใด

“ข้าพเจ้าไม่เข้าใจ ท่านเทวดา โปรดชี้แจงให้ข้าพเจ้ากระจ่างด้วยเถิด” ภารทวาชพราหมณ์อ้อนวอน

เทวดาจึงเล่าเรื่องในอดีตชาติของภารทวาชพราหมณ์ให้ฟัง

กาลครั้งหนึ่งนานแสนนานมาแล้ว ในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่ได้ตรัสรู้ พระองค์ได้อุบัติเป็นพระโพธิสัตว์ เสวยพระชาติเป็นพญานกแขกเต้า ผู้มีขนสีขาวบริสุทธิ์ราวหิมะ อาศัยอยู่บนยอดเขาหิมพานต์ ลึกเข้าไปในป่าอันเขียวขจี พญานกแขกเต้าตัวนี้มีความดีงาม มีเมตตาจิต และมีปัญญาเฉลียวฉลาด เป็นที่รักใคร่ของบรรดาสัตว์ทั้งหลาย

ในครั้งนั้นเอง ภารทวาชพราหมณ์ในอดีตชาติ ได้ถือกำเนิดเป็นพราหมณ์ผู้หนึ่งชื่อว่า กุฏุมพี เป็นเศรษฐีผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์สินเงินทองมากมายมหาศาล อาศัยอยู่ในนครพาราณสี ชีวิตของกุฏุมพีเต็มไปด้วยความสุขสบาย มีบริวารคอยรับใช้ไม่ขาด แต่ทว่า กุฏุมพีเป็นคนตระหนี่ถี่เหนียว เห็นแก่ตัว และถือตัวว่าตนเองนั้นสูงส่งกว่าผู้อื่น

วันหนึ่ง ขณะที่กุฏุมพีเดินทางไปค้าขายในป่า เขาได้พลัดหลงเข้าไปในป่าลึก และในที่สุดเขาก็ได้พบกับพญานกแขกเต้าผู้มีบุญ

“ท่านผู้เจริญ” กุฏุมพีกล่าวด้วยความประหลาดใจ “ท่านเป็นใคร เหตุใดท่านจึงมาอาศัยอยู่ในป่าแห่งนี้?”

พญานกแขกเต้าเห็นกุฏุมพีหลงทางและมีทีท่าเหนื่อยอ่อน จึงเอ่ยตอบด้วยน้ำเสียงอันอ่อนโยน

“เราคือพญานกแขกเต้า เป็นผู้ดูแลป่าแห่งนี้” พญานกกล่าว “ท่านหลงทางมาสินะ จงพักผ่อนที่นี่ก่อน เราจะช่วยท่านหาทางกลับบ้าน”

กุฏุมพีรู้สึกประทับใจในความมีน้ำใจของพญานกแขกเต้า เขาจึงนั่งลงพักผ่อน และพญานกแขกเต้าก็รินน้ำทิพย์จากดอกบัวให้ดื่ม และนำผลไม้ทิพย์มาให้รับประทาน

เมื่อกุฏุมพีได้ลิ้มรสผลไม้ทิพย์ก็รู้สึกสดชื่นมีกำลังวังชา เขาจึงถามพญานกแขกเต้าว่า

“ผลไม้นี้มีรสชาติอันน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก ท่านได้มาอย่างไร?”

พญานกแขกเต้าจึงเล่าเรื่องของผลไม้อันทิพย์ที่เกิดขึ้นจากน้ำค้างยามเช้าที่เกาะอยู่บนใบไม้ และเมื่อดอกบัวบาน ผลไม้ก็จะเกิดขึ้น

กุฏุมพีได้ฟังดังนั้น ก็ตาลุกวาวด้วยความโลภ เขาคิดในใจว่า “หากเรานำผลไม้นี้กลับไปขายที่เมือง คงจะร่ำรวยยิ่งกว่าเดิมเป็นแน่”

“ท่านพญานกผู้มีบุญ” กุฏุมพีกล่าว “หากท่านกรุณา มอบผลไม้นี้ให้ข้าพเจ้าสักเล็กน้อย เพื่อนำไปเป็นยาบำรุงร่างกาย ข้าพเจ้าจะเป็นพระคุณอย่างยิ่ง”

พญานกแขกเต้าเห็นความละโมบในแววตาของกุฏุมพี แต่ก็ยังคงรักษาไมตรี

“ได้สิ ท่านกุฏุมพี” พญานกกล่าว “แต่ท่านโปรดจำไว้ว่า ผลไม้นี้จะให้คุณแก่ผู้ที่มีจิตใจบริสุทธิ์เท่านั้น”

พญานกแขกเต้าจึงมอบผลไม้ทิพย์ให้แก่กุฏุมพี และยังชี้ทางกลับเมืองให้ด้วย

กุฏุมพีรีบรุดกลับเมืองด้วยความตื่นเต้น เมื่อถึงบ้านเขาก็รีบนำผลไม้ทิพย์นั้นไปให้ภรรยาและคนรับใช้ลองรับประทาน แต่ทว่า ทุกคนกลับมีอาการป่วยไข้ ท้องเสีย และอาเจียน

“นี่มันเกิดอะไรขึ้น?” กุฏุมพีตะโกนถามด้วยความตกใจ “ผลไม้นี้มันเป็นยาพิษหรืออย่างไร!”

ภรรยาของกุฏุมพีตอบด้วยน้ำเสียงอ่อนแรง

“ท่านสามี ผลไม้นี้คงไม่เหมาะกับพวกเรา ท่านพราหมณ์ผู้นั้นคงจะมอบผลไม้ที่ไม่ดีมาให้ท่าน”

กุฏุมพีรู้สึกโกรธจัด เขาคิดว่าพญานกแขกเต้าหลอกลวงเขา เขาจึงรีบกลับไปยังป่าอีกครั้ง

เมื่อกุฏุมพีไปถึงอาศรมของพญานกแขกเต้า เขาก็กล่าวตำหนิด้วยถ้อยคำหยาบคาย

“เจ้าพญานกจอมโกหก! เหตุใดเจ้าจึงมอบผลไม้พิษให้แก่ข้า!” กุฏุมพีตะโกนเสียงดัง “เจ้าทำให้ครอบครัวของข้าป่วยไข้กันหมด!”

พญานกแขกเต้าได้ฟังดังนั้น ก็รู้สึกเสียใจ แต่ก็ยังคงตอบด้วยความสงบ

“ท่านกุฏุมพี ท่านเข้าใจผิดแล้ว” พญานกกล่าว “ผลไม้นี้มีคุณอันยิ่งใหญ่ แต่ท่านกลับนำมันไปให้แก่ผู้ที่ไม่มีความเมตตาจิต และไม่รู้จักการแบ่งปัน”

กุฏุมพีไม่ยอมรับฟัง เขาโกรธแค้นจนหน้าดำหน้าแดง

“ข้าไม่เชื่อเจ้า!” กุฏุมพีกล่าว “เจ้าหลอกลวงข้า!”

ด้วยความโมโห กุฏุมพีจึงคว้าก้อนหินขึ้นมาหมายจะขว้างปาใส่พญานกแขกเต้า แต่ในวินาทีนั้นเอง เขาพลันนึกถึงคำพูดของพญานก

“ผลไม้นี้จะให้คุณแก่ผู้ที่มีจิตใจบริสุทธิ์เท่านั้น”

กุฏุมพีจึงหยุดชะงัก เขาเริ่มคิดได้ว่า ตนเองนั้นมีความโลภ เห็นแก่ตัว และไม่มีความเมตตาจิต แล้วจะไปคาดหวังสิ่งดีๆ จากผลไม้ทิพย์ได้อย่างไร

ในขณะที่กุฏุมพีกำลังครุ่นคิดอยู่นั้น พญานกแขกเต้าก็รินน้ำทิพย์จากดอกบัวให้เขาดื่ม และมอบผลไม้ทิพย์ให้แก่เขาอีกครั้ง

“ท่านกุฏุมพี” พญานกกล่าว “หากท่านนำผลไม้นี้กลับไป และแบ่งปันให้แก่ผู้ที่ยากไร้ ผู้ที่อดอยาก และผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือ ท่านจะพบกับสิ่งอันน่าอัศจรรย์”

กุฏุมพีรับผลไม้ทิพย์มาด้วยความรู้สึกผิด และตั้งใจว่าจะลองทำตามคำแนะนำของพญานก

เมื่อกุฏุมปีกลับถึงบ้าน เขาก็ได้นำผลไม้ทิพย์นั้นไปแจกจ่ายให้แก่คนยากจนในเมือง ทุกคนที่ได้รับผลไม้นั้นกลับมีสุขภาพแข็งแรงขึ้นอย่างน่าอัศจรรย์ และเมื่อเขานำผลไม้ทิพย์ไปให้ภรรยาและคนรับใช้ของตนเอง ทุกคนก็หายจากอาการป่วยไข้ในทันที

กุฏุมพีรู้สึกปลื้มปีติใจอย่างหาที่สุดมิได้ เขาจึงได้ตระหนักถึงความสำคัญของเมตตาธรรมและการแบ่งปัน

จากนั้นมา กุฏุมพีได้เปลี่ยนแปลงตนเอง จากคนตระหนี่ขี้เหนียว กลายเป็นคนใจบุญ มีเมตตา และชอบช่วยเหลือผู้อื่น เขามักจะนำผลไม้ทิพย์ที่ได้จากพญานกแขกเต้าไปแจกจ่ายแก่ผู้ที่ขาดแคลนเสมอ และเขาก็ได้ใช้ชีวิตอย่างมีความสุข

เทวดาองค์นั้น กล่าวสรุปเรื่องราว

“ภารทวาชะ ในอดีตชาตินั้น เจ้าคือ กุฏุมพี ผู้มีความโลภและเห็นแก่ตัว แต่ก็ได้พบกับเราซึ่งเป็นพญานกแขกเต้า ผู้แนะนำให้เจ้ามีเมตตาธรรมและรู้จักการแบ่งปัน” เทวดากล่าว “เจ้าได้เรียนรู้ที่จะเปลี่ยนแปลงตนเอง และได้พบกับความสุขที่แท้จริง”

ภารทวาชพราหมณ์ได้ฟังเรื่องราวทั้งหมด ก็รู้สึกสำนึกผิดและละอายใจเป็นอย่างยิ่ง ท่านได้ตระหนักว่า ตลอดชีวิตที่ผ่านมา ท่านได้ยึดติดในตำราพระเวท การประกอบพิธีกรรม และความรู้ของตนเอง จนหลงลืมซึ่งความเมตตาและกรุณาต่อผู้อื่น

“ข้าพเจ้าเข้าใจแล้ว ท่านเทวดา” ภารทวาชพราหมณ์กล่าวด้วยน้ำเสียงที่สั่นเครือ “ข้าพเจ้าได้หลงผิดไปมาก ข้าพเจ้าได้ยึดติดในเปลือกนอก จนมองข้ามแก่นแท้ของธรรมะ”

เทวดาองค์นั้นพยักหน้า

“ดีแล้ว ภารทวาชะ” เทวดากล่าว “การรู้จักผิดชอบชั่วดี และการสำนึกผิด คือก้าวแรกของการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่”

หลังจากนั้น ภารทวาชพราหมณ์ก็เปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของตนเอง ท่านเลิกยึดติดกับพิธีกรรมที่ซับซ้อน และหันมาสนใจการบำเพ็ญเพียรทางจิตใจ ท่านได้เริ่มช่วยเหลือผู้ที่ตกทุกข์ได้ยาก แจกจ่ายอาหาร และให้คำแนะนำแก่ผู้คนด้วยความเมตตา

ภารทวาชพราหมณ์ได้ใช้ชีวิตที่เหลืออยู่เพื่อบำเพ็ญบารมี และได้กลายเป็นผู้มีชื่อเสียงในด้านความเมตตากรุณา

คติธรรม

ความรู้ทางวิชาการหรือพิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์เพียงอย่างเดียว ย่อมไม่สามารถนำพาไปสู่ความหลุดพ้น หรือความสุขที่แท้จริงได้ หากปราศจากซึ่งคุณธรรมพื้นฐาน เช่น เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา การยึดติดในอัตตาและความรู้ของตนเอง จะเป็นอุปสรรคขัดขวางการพัฒนาจิตใจ

บารมีที่บำเพ็ญ

ในชาตินี้ พระโพธิสัตว์ได้บำเพ็ญบารมี เมตตาบารมี โดยการสั่งสอนให้กุฏุมพี (ภารทวาชพราหมณ์ในอดีต) เกิดความสำนึกผิด และกลับตัวกลับใจ จากคนตระหนี่ เห็นแก่ตัว เป็นผู้มีเมตตาธรรมสูงส่ง และรู้จักการแบ่งปัน