อุทุมพรชาดก: คุณค่าแห่งความดี

อุทุมพรชาดก: คุณค่าแห่งความดี

นานมาแล้ว ณ แคว้นมคธอันรุ่งเรือง บริเวณเชิงเขาแห่งหนึ่ง มีต้นมะเดื่อใหญ่แผ่กิ่งก้านสาขาให้ร่มเงาอย่างน่าอัศจรรย์ ชนิดที่ว่าแม้แสงแดดจะแผดจ้าเพียงใด ก็ไม่อาจสาดส่องมาถึงพื้นดินใต้ร่มไม้นี้ได้เลย ต้นมะเดื่อต้นนี้มีนามว่า "อุทุมพร" อันเป็นที่มาของเรื่องราวแห่งชาดกนี้

ณ หมู่บ้านเล็กๆ ใกล้เคียง มีชายหนุ่มผู้หนึ่งชื่อว่า "ทิฏฐธัมมเวทกะ" เขาเป็นคนหนุ่มผู้มีรูปร่างหน้าตาดี เฉลียวฉลาด มีไหวพริบเป็นเลิศ แต่มีข้อเสียร้ายแรงคือมีความโลภเป็นที่ตั้ง คิดแต่จะเอาเปรียบผู้อื่นอยู่เสมอ ทิฏฐธัมมเวทกะใฝ่ฝันถึงความมั่งคั่งร่ำรวย เขาเชื่อว่าเงินทองคือสิ่งเดียวที่จะนำมาซึ่งความสุขและความภาคภูมิใจในชีวิต

วันหนึ่ง ขณะที่ทิฏฐธัมมเวทกะกำลังเดินเรื่อยเปื่อยอยู่ในป่า เขาก็ได้มาพบกับต้นอุทุมพรอันใหญ่โตมโหฬาร ยืนตระหง่านอยู่ ท่ามกลางความร่มเย็นของร่มเงา เขาแหงนมองขึ้นไป เห็นผลมะเดื่อที่ห้อยระย้าเต็มต้น ผลมะเดื่อเหล่านั้นดูสุกงอม สีแดงฉาน น่ารับประทานยิ่งนัก

“โอ้โห! ต้นมะเดื่ออะไรจะใหญ่โตมโหฬารปานนี้ ผลก็ดกเสียจริง” ทิฏฐธัมมเวทกะพึมพำกับตัวเอง ดวงตาเป็นประกายด้วยความโลภ

ขณะที่เขากำลังครุ่นคิดถึงวิธีที่จะเก็บเกี่ยวผลมะเดื่อเหล่านั้นให้ได้มากที่สุด ก็มีเสียงหนึ่งดังขึ้นมา

“ท่านหนุ่มผู้นี้ เหตุใดจึงมายืนมองต้นมะเดื่อของข้าพเจ้าด้วยสายตาเช่นนั้นเล่า?”

ทิฏฐธัมมเวทกะสะดุ้งเล็กน้อย เขาหันไปมองตามเสียง และได้พบกับชายชราผู้หนึ่ง ร่างกายผอมบาง นุ่งห่มเรียบง่าย ใบหน้าเปี่ยมไปด้วยเมตตา ชายชราผู้นั้นกำลังนั่งพิงลำต้นของต้นมะเดื่อ

“เอ่อ... ขออภัยท่านผู้เฒ่า ข้าพเจ้าเพียงแต่ชื่นชมในความสมบูรณ์ของต้นมะเดื่อเท่านั้น” ทิฏฐธัมมเวทกะตอบเสียงอ้อมแอ้ม พยายามปกปิดความโลภในใจ

ชายชราผู้นั้นยิ้มบางๆ “ต้นมะเดื่อนี้เป็นของข้าพเจ้าเอง ข้าพเจ้าได้อาศัยร่มเงาและผลของมันมานานแสนนาน”

“เป็นของท่านหรือขอรับ! ช่างน่าอิจฉาเสียจริง” ทิฏฐธัมมเวทกะกล่าว พลางคิดในใจว่า “หากข้าได้ต้นมะเดื่อนี้มาคงจะร่ำรวยไปตลอดชีวิต”

“ท่านดูท่าทางสนใจต้นมะเดื่อนี้มากนัก” ชายชราสังเกตเห็นแววตาของทิฏฐธัมมเวทกะ “หากท่านอยากได้ผลของมันไปรับประทาน ข้าก็ยินดีแบ่งปัน”

“จริงหรือขอรับ!” ทิฏฐธัมมเวทกะอุทานด้วยความดีใจ “ถ้าเช่นนั้น ข้าขออนุญาตเก็บไปสักสองสามลูกนะขอรับ”

“ตามสบายเถิด” ชายชรากล่าว “แต่ท่านรู้หรือไม่ว่า ผลมะเดื่อเหล่านี้มีคุณค่ามากกว่าที่ท่านเห็น”

ทิฏฐธัมมเวทกะเลิกคิ้ว “คุณค่ามากกว่าที่เห็น? ท่านหมายความว่าอย่างไรหรือขอรับ”

“ผลมะเดื่อนี้ เมื่อแก่จัดแล้ว จะปล่อยน้ำหวานสีทองไหลออกมา หากใครได้ดื่มกินน้ำหวานนี้ จะมีสติปัญญาเฉลียวฉลาด คิดสิ่งใดก็สำเร็จดังใจปรารถนา” ชายชราเล่าด้วยน้ำเสียงนุ่มนวล

ทิฏฐธัมมเวทกะหัวเราะในลำคอ “โอ้ ท่านผู้เฒ่า ท่านช่างเพ้อเจ้อเสียจริง เรื่องน้ำหวานสีทองที่ทำให้ฉลาดนั้นเป็นไปได้อย่างไรกัน” เขาไม่เชื่อคำพูดของชายชราแม้แต่น้อย แต่ในใจก็มีความสงสัยอยู่บ้าง

“ท่านลองพิสูจน์ดูสิ” ชายชรากล่าว “แต่จำไว้ว่า คุณค่าที่แท้จริงของผลไม้นี้ ไม่ได้อยู่ที่รสชาติเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่เจตนาของผู้เก็บเกี่ยวด้วย”

ทิฏฐธัมมเวทกะไม่สนใจคำเตือน เขารีบปีนขึ้นไปบนต้นมะเดื่อ และเริ่มเก็บผลมะเดื่อที่สุกงอมที่สุดเท่าที่จะหาได้ เขาเก็บใส่ย่ามจนเต็มเปี่ยม

“ขอบคุณท่านผู้เฒ่ามากนะขอรับ!” เขารีบกล่าวลา และรีบลงจากต้นมะเดื่อ มุ่งหน้ากลับหมู่บ้าน

เมื่อกลับถึงบ้าน ทิฏฐธัมมเวทกะก็รีบจัดการกับผลมะเดื่อที่เก็บมา เขากินไปบางส่วน และนำส่วนที่เหลือไปขายในตลาด

“ผลมะเดื่อแสนอร่อย! หวานหอมใคร่ได้ชิม!” เขาตะโกนขายเสียงดัง

ชาวบ้านต่างพากันมาซื้อผลมะเดื่อของเขาไป บ้างก็ติดใจในรสชาติหวานหอม บ้างก็ซื้อไปฝากลูกหลาน

วันเวลาผ่านไป ทิฏฐธัมมเวทกะก็ยังคงไปเก็บผลมะเดื่อจากต้นอุทุมพรมาขายอยู่เรื่อยๆ เขาสังเกตเห็นว่า ชาวบ้านที่กินผลมะเดื่อของเขาไปหลายคน มีท่าทีเฉลียวฉลาดขึ้น มีความคิดอ่านที่เป็นประโยชน์ต่อหมู่บ้านมากขึ้น

“แปลกจริง” ทิฏฐธัมมเวทกะคิด “ทำไมคนพวกนั้นถึงได้ฉลาดขึ้นมาได้ ทั้งที่ข้าก็แค่ขายผลมะเดื่อให้พวกเขา”

วันหนึ่ง ขณะที่เขากำลังเก็บผลมะเดื่อตามปกติ ชายชราเจ้าของต้นมะเดื่อก็ปรากฏตัวขึ้นอีกครั้ง

“ท่านหนุ่ม วันนี้ท่านดูมีความกังวลใจ”

“ท่านผู้เฒ่า ข้าพเจ้ากำลังสงสัยว่า ทำไมชาวบ้านที่ซื้อผลมะเดื่อของข้าไป พวกเขาถึงได้ดูฉลาดขึ้นอย่างเห็นได้ชัด” ทิฏฐธัมมเวทกะเล่าด้วยความแปลกใจ

ชายชราหัวเราะเบาๆ “นั่นเป็นเพราะน้ำหวานสีทองที่ท่านได้เก็บเกี่ยวไปไงเล่า”

“แต่ข้าไม่เห็นมีน้ำหวานสีทองอะไรออกมาเลยนะขอรับ!” ทิฏฐธัมมเวทกะแย้ง

“น้ำหวานสีทองนั้น ไม่ใช่สิ่งที่มองเห็นได้ด้วยตา แต่เป็นสิ่งที่หลั่งไหลออกมาจากจิตใจที่บริสุทธิ์ และเมื่อผลมะเดื่อได้รับสัมผัสจากความดีงาม ความดีงามนั้นก็จะแฝงอยู่ในผลมะเดื่อนั้นด้วย” ชายชราอธิบาย “ท่านเก็บผลมะเดื่อไปขายโดยหวังแต่เพียงเงินทอง ท่านจึงได้เพียงผลมะเดื่อธรรมดาๆ ไป”

ทิฏฐธัมมเวทกะนิ่งอึ้ง เขาเริ่มเข้าใจในสิ่งที่ชายชราพยายามจะบอก

“แล้ว... แล้วข้าพเจ้าจะทำอย่างไรดีขอรับ” เขาถามด้วยน้ำเสียงสั่นเครือ

“ท่านต้องเปลี่ยนเจตนาของท่านเสียใหม่” ชายชรากล่าว “หากท่านเก็บผลมะเดื่อด้วยใจที่อยากแบ่งปัน อยากช่วยเหลือผู้อื่น น้ำหวานสีทองก็จะปรากฏขึ้น และคุณค่าที่แท้จริงของผลมะเดื่อก็จะส่งต่อไปยังผู้ที่ได้รับ”

ทิฏฐธัมมเวทกะครุ่นคิด เขาได้แต่ละอายใจกับความโลภที่ผ่านมา เขาตัดสินใจว่าจะลองทำตามคำแนะนำของชายชรา

นับตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา ทิฏฐธัมมเวทกะก็ไปเก็บผลมะเดื่อจากต้นอุทุมพรด้วยใจที่เปลี่ยนไป เขามิได้คิดถึงแต่เพียงกำไร แต่คิดถึงใบหน้าที่ยิ้มแย้มของชาวบ้าน คิดถึงความสุขที่พวกเขาจะได้รับ

เมื่อเขากินผลมะเดื่อ เขาก็รู้สึกถึงรสชาติที่เปลี่ยนไป หวานหอมละมุนยิ่งกว่าเดิม และเมื่อเขานำผลมะเดื่อไปขาย เขาก็จะบอกเล่าเรื่องราวของความดีงาม ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่

“ผลมะเดื่อนี้ ข้าเก็บมาด้วยใจที่อยากให้ทุกท่านมีความสุขนะขอรับ” เขาจะบอกกับลูกค้า

น่าอัศจรรย์! ผลมะเดื่อที่เขาขายไปนั้น มีคุณค่าเปลี่ยนแปลงชีวิตของผู้คนอย่างแท้จริง ชาวบ้านที่เคยมีปัญหา ก็สามารถคิดหาวิธีแก้ไขได้ ชาวบ้านที่เคยขัดแย้งกัน ก็กลับมาปรองดองกันได้ ความสุขและความสงบสุขก็บังเกิดขึ้นในหมู่บ้าน

ทิฏฐธัมมเวทกะเองก็รู้สึกถึงการเปลี่ยนแปลงในชีวิตเช่นกัน เขามีความสุขที่ได้เห็นผู้อื่นมีความสุข ความโลภในใจค่อยๆ จางหายไป กลายเป็นความเมตตากรุณา

วันหนึ่ง ขณะที่เขากำลังนั่งพักอยู่ใต้ต้นอุทุมพร ชายชราเจ้าของต้นก็ปรากฏกายขึ้นอีกครั้ง

“เห็นหรือไม่ ท่านหนุ่ม คุณค่าที่แท้จริงของสิ่งต่างๆ อยู่ที่เจตนาของผู้ให้”

ทิฏฐธัมมเวทกะกราบลงแทบเท้าชายชรา “ข้าพเจ้าเข้าใจแล้วขอรับท่านผู้เฒ่า ข้าพเจ้าได้เรียนรู้ถึงความสำคัญของการให้ และคุณค่าของความดี”

ชายชรากล่าว “ท่านได้บำเพ็ญบารมีแห่งการให้ และเห็นคุณค่าของความดีงามแล้ว นับแต่นี้ไป ท่านจะพบเจอแต่สิ่งดีๆ ในชีวิต”

ทิฏฐธัมมเวทกะกลับไปใช้ชีวิตในหมู่บ้าน เขาแบ่งปันความรู้ ความสามารถ และทรัพย์สินที่มีให้กับผู้อื่นเสมอ ทำให้เขากลายเป็นที่รักและเคารพของทุกคน

ส่วนต้นอุทุมพร ก็ยังคงยืนต้นให้ร่มเงาและผลอันเปี่ยมด้วยคุณค่าแก่ผู้ที่มาด้วยใจที่บริสุทธิ์

คติธรรม

คุณค่าที่แท้จริงของสิ่งต่างๆ ไม่ได้อยู่ที่ตัววัตถุเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่เจตนาและใจของผู้ครอบครองหรือผู้ให้ ความดีงามที่แฝงอยู่ในจิตใจ จะส่งผลให้สิ่งต่างๆ รอบตัวเรามีคุณค่าและนำมาซึ่งความสุขที่แท้จริง

บารมีที่บำเพ็ญ

ทานบารมี (การให้), เมตตาบารมี (ความรักใคร่ปรารถนาดี), และปัญญาบารมี (ความรู้แจ้งเห็นจริง)